By Ruben Gerardo<\/p>\n\n\n\n
Waray pa pantalan hine nga mga panahon. An amon parigu-an dida han kanda Man Binok. Ha kabutnga-an hit pantalan yana, damo na an mga kalusayan, dahunan ngan lato han hadto nga panahon.<\/p>\n\n\n\n
An high School, dida han atubang nira Man Binok. West Coast Academy an ngaran hine.<\/p>\n\n\n\n
An sapit han kumbento, may hataas nga torre. Nakada an lingganay han singbahan nga nababati ha bug-os nga Villa.<\/p>\n\n\n\n
An elementary School dire pa gud damo an classroom. Ha ubos han acasia, may didto dako nga sving. Nakahadlokan ine nga lugar kay may ada kuno umurokoy ha acasia. Nabalhin kuno ito nga mga umurokoy kun nagkakahudlog na an mga dahon. Napakadto hira han Narra dida ha atubang hit Romano residence kay natikang man pag-rampag han dahon. Ambot kun matu-od ine.<\/p>\n\n\n\n
KURYENTE OG TUBIG ANYO 1960’s<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nagka-ada tubig an Villa han hadto nga mga panahon. Makusog an toro han gripo. An reservoir nakadto ha may Cambagio ngan an tubig tikang ha San Andres. Pero nawara gihapon kay kulang an pag-atender. <\/p>\n\n\n\n An Villa namay-ada liwat planta hin kuryente. Hi Man Rodring Geli an nag-aatender hine. Namamay light ha bungto tikang ha pagserum ngada han alas 9 – 11 han gab-i. Nawaray gihapon ine.<\/p>\n\n\n\n MGA SARAKYAN HA VILLA 1960’s<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bus para Tacloban nga hi Pampi an driver. 4 – 6 oras an biyahe tungod han kalsada. Nasakay pa han barge ha may San Juanico kay waray pa man tulay. – Motor boat (JOEVIC & MAQUEDA STAR) nabiyahi para Catbalogan. Bumiyahi liwat an Joevic ngadto ha Tacloban 4 ka oras an biyahe.<\/p>\n\n\n\n – Biseklita. Mga upat la nga pamilya an may ada hine ha Villa. – Motorsiklo. Mga duha la nga pamilya an may ada.<\/p>\n\n\n\n – Jeep. Hi Man Gauden Romano an siyahan nga nagbutang hin pamasahiro nga jeep tikang Villa – Kasang-an. Sobra oras liwat an biyahe hine tungod kay lunayan man an kalsada.<\/p>\n\n\n\n – Pumpboat. Mga upat la nga pamilya nga mga labasero an may ada hine.<\/p>\n\n\n\n SIMBAHAN NI STA. ROSA DE LIMA<\/strong><\/p>\n\n\n\n Villa an gin ngaranan nga Priesthood Capital of Samar hine nga decada tungod han kadamo han mga nag aram pag padi. Usa nga mga nakahuman hi Monsignor Fred Amistoso. Makusog an mga pag ampo han aton mga tinikangan kon diin nag aghat hin damo nga seminarista. Kun dire ako nag sasayop, amo liwat ine an decada nga an Villa nag selebrar han Centennial (100 years Fiesta Celebration).<\/p>\n\n\n\n Damo an akon pakiana ha mga kalagsan kun gin ano nga nakilala han mga Villahanon an aton higugma-on nga santa, hi Santa Rosa de Lima. Waray gihap ako kasayuri hine kay pati hira waray man gihapon ka estoryahi han ira mga kag-anak.<\/p>\n\n\n\n May usa ako nga napurot nga estorya hi unong han ka Milagrosa ni Sta. Rosa de Lima. Pulong, – an hadto nga mga panahon, masukot mag raid an mga moros ha Villa. Gamit an siberan, nasulong hira ha Villa pag kuha han mga produkto ngan mga bata. Waray nahihimo an mga Villahanon kundi ig hatag nala an ira mga produkto kontra mapugutan han ulo.<\/p>\n\n\n\n Usa ka beses nga sumulong na liwat an mga moros, kumita hira hin usa nga babaye (hi Sta. Rosa de Lima) nga may bitbit nga espada nga naglala-laga dida han igbaw han simbahan.<\/p>\n\n\n\n Nahadlok an mga moros ngan tikang hadto waray na hira sumolod ha Villa. Nahi-abutan ko pa an ka-urogan nga panhadlok han mga kag-anak han dire napasaway nga mga anak nga masering \u00abhala aada an moros\u00bb.<\/p>\n\n\n\n An porma han aton simbahan dako na an gin ibahan. Hine nga panahon, yero an atop ngan yero liwat an bungbong. Sapit han kombento may torre kun diin nakadto an lingganay. Kaupay han view kun masaka ka ngadto hine nga torre. Kita mo an Maqueda Bay, an bug-os nga municipalidad han Villa, an mga bukid ha este ngan weste.<\/p>\n\n\n\n Ha akon pagkahibaro, hi Fr. Luis Llarenas an hinay-hinay nga nagtikang han pag bag-o han porma han aton simbahan tikang han kinasing-kasing nga mga donasyon han mga Villahanon.<\/p>\n\n\n\n BASKETBALL<\/strong><\/p>\n\n\n\n Basketball an ayon nga mulay han mga lalake ha Villa. Han panahon ni Mayor Augusto “Tanting” Cabuenos, kumusog an popularidad hini nga mulay.<\/p>\n\n\n\n Kada bakasyones (Summer ug Christmas) han eskuwela, namamay-ada Liga ha Villa. An basketbolan waray pa atop. May-ada hataas nga monumento ni Rizal ha dapit ha may dagat. Lugaring la kay waray na irong kay kuno gin praktisan pag baranga.<\/p>\n\n\n\n Damo nga team an natindog ngan nahimo nga organisasyon. Nakada an D’Clan, Kinsmen, VYC, TYB, Miramar, Mercado og iba pa nga di ko nahinunumduman.<\/p>\n\n\n\n Pati mga edaran na, nagtindog gihapon hin organisasyon sugad han D’Millionaires Club, Adopted Sons and Daughters of Villareal, Teachers Organization og iba pa.<\/p>\n\n\n\n Kada New Years Eve nagkakaurosa ngan nagtitindog hin payag an kada organisasyon didto ha Social Court kun diin may contest han Best Costumes, sarayaw, ngan siyahan nga Mesa han bag-o nga tuig.<\/p>\n\n\n\n Ha New Years Eve liwat gin hahatag an mga premyo han basketball pati na an mga award. An mga nakakuha han MVP (Most Valuable Players) dida hini nga mga panahon amo hira Marion Hilvano (D’Clan), Ruben Gerardo (Kinsmen), Bobby Perpinan (VYC). Di na ako maaram kun hira hino pa an sumunod.<\/p>\n\n\n\n MUSIKA NGAN HARANA<\/strong><\/p>\n\n\n\n An Villa la ha bug-os nga Western Samar an nakig balat-bagat han orchestra ha Catbalogan. An LA PLAYA full band orchestra nga gin tindog ni Benito Gerardo ngan hi Nonilon Varela Sr. an puwerte nga natukar kada Patron ngan New Years eve. Regular an rakya han mga Villahanon labi na hin gin kakantahan ni Pepito Varela ngan Victor Ocana. Mag-upay an mga boses nira ngan puno an sarayawan labi na kon love song an gin kakanta. <\/p>\n\n\n\n An trio naman nira Victor Ocana, Vincent Figueroa ngan Ricardo Dasmarinas an napa-upos han sapatos han regular nga cha-cha.<\/p>\n\n\n\n Damo an antigo mag sista nga mga ulitawo ha Villa. Tungod ine han pan HARANA labi na hin summer vacation nga kon diin may mga dayo nga daraga nga nag YCAP ha Villa.<\/p>\n\n\n\n Tungod kay dire man ngatanan mag-upay kumanta, gin uupod hi Myling Geli dire ngani hi Tomi Seludo nga parakanta.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Lugaring han maurhi na, umuso an radiopono. Sanglit an iba bag-o na an style. Ha panharana, bitbit na an Radiopono, Plaka ni Eddie Perigrina ngan usa ka galon nga bahalina.<\/p>\n\n\n\n KULTURA NGAN POLITIKA<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u201cHospitable\u201d an una nga pulong pag-dayaw hin usa nga Villahanon. Agsub ine mahibati-an tikang han mga bisita ha Villa. Makaruruyag pamati-on labi hin mabisita ngadto ha upland barrios nga diin hira pa an ma-aro hin dispensa kay an ira namalahimo nga paningudto an inihaw nga manok kay waray man kuno hira makadulhog pag-palit hin sardinas.<\/p>\n\n\n\n Ha bungto naman, nagkakagawas an mga gin tatapu-tapo na nga irimnon ngan nakaba-ul nga mga plato ug kutsara kun kita may bisita.<\/p>\n\n\n\n Burublig hin pag-arado, payapak ngan pananom hin humay. Pati pag bari han humay waray suholay hin kuwarta kundi partihay. Dinhe seguro nakuha an \u201cbayanihan spirit\u201d kun diin nasemento an dalan ngadto ha Casang-an ha urhi nga mga panahon.<\/p>\n\n\n\n Kada ala sais han kulop, nabagting an lingganay ha singbahan. An kalagasan na-ukoy paglakat para mangadi hin halipot. Usa liwat ine nga senyales nga an mga kabataan umuli na ha kada tagsa nga balay kay magseserum na.<\/p>\n\n\n\n Labot han kakilala han Villa tungod han mga Villahanon nga hagtaas an posisjon ha pan-gobyernohan (Dr. Perpinan \u2013 DepEd), District supervisor ha mga eskuwelahan hine nga decada (Teofilo Latorre, Carlos Varela Sr.), an La Playa orchestra, an mag-upay mag carving hin mga Santos (Cocoy Geli, Franco Hilvano), – iba-iba liwat nga mga delicacies nga himo ha Villa sugad han Torta, Corioso, Roskettes, Decana, Salvarro nga pareho ka halapad hin \u00bd han long band nga papel, ngan Pinyato an nakilala ngan gin babaligya ha mga kasapit nga municipalidad pati na ha Catbalogan.<\/p>\n\n\n\n Waray pa an termino nga OFW (Overseas Filipino Workers) hine nga mga panahon. Pero an Villa, na may ada na mga representante ha America (Hilvano, Latorre, Nunez) ngan Europa (Abainza, Gerardo).<\/p>\n\n\n\n Ha parti naman han politika, waray hine dako nga gin bag-ohan. An nag bag-o, – an presyo han kada botante. Tikang ha cinco pesos kada botos, naabot na yana nga mga panahon hin tag mil-kinyentos. Dire la ha Villa ine nahitatabo kundi ha bug-os nga Pilipinas.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Makuri sala-on an mga kandidato tungod kay amo man liwat ine an karuyag han mga botante. Kun sayop an mga kandidato nga napalit hin botos, mas dako an sayop han mga botante nga nag babaligya han ira pagla-om hin usa nga ma-inuswagon nga komunidad. Ha kamato-oran, \u00abwaray napalit kun waray nag babaligya\u00bb.<\/p>\n\n\n\n Makaharadlok kun ine nga pagbaligya hin botos mahimo nga Kultura ha Villa. Waray hingangadtuan an aton bungto sugad hit nahihinabo yana ha Pilipinas kun diin nagawas na an baho han PDAF tungod hin paggamit han kuwarta para eleksyon ngan pag-puno han bulsa.<\/p>\n\n\n\n TABO-AN NGAN BUBLANGAN<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hine nga dekada, damu an iba-iba nga klase nga duma an nakada han tabo-an. An mga tawo makurimot pag-tanom basi mahibaligya pag abot han Dominggo nga adlaw tungod kay amo man an adlaw han tabo.<\/p>\n\n\n\n Nakadto pa ha sigad an tabo, natikang ha may eskina ha boulevard (Tayud) na-abot ngadto han kanda Menoy.<\/p>\n\n\n\n Damo nga klase an magtam-is nga saging. May green pa an kolor, may Brown-red, ngan may mahamot nga saging nga matatam-isan.<\/p>\n\n\n\n Didto ka liwat makaka-palit hin pana-on, makupa, mayabas, igot, santol, pinya, katmon, iba, bulad nga natikang ha mga island ha Villa.<\/p>\n\n\n\n Kahuman han tabo, an kaurogan han mga dagko an benta nadiretso ha bublangan. Nakadto pa an bublangan ha may segunda kalye dida hit balay yana nira Inday Garcia. Pag-serum, nangunguli na hira ngadto ha ira mga baryo. May hubog kay daugan, ngan sugad man an mga perdido “nauli kayas an bulsa pikas.”<\/p>\n\n\n\n President Diosdado Macapagal<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hi Pres. Macapagal an siyahan nga Presidente nga bumisita ha Villa.\u00a0 Dako nga kalipay han mga mulopyo nga naghatag hin kinasingkasing nga pag pasalamat.<\/p>\n\n\n\n MERCADO<\/strong><\/p>\n\n\n\n Amo la ngahaw iton nahibubutangan hiton Mercado ha Villa pero waray pa an balay han mga Latorre. Uso liwat an sagol para kilawon labi na kon may iparadis nga bahalina.<\/p>\n\n\n\n Usa an mga labasero ha Villa nga nag-susupply hin isda ha Catbalogan tungod hin kadamo nga klase may ada an aton kadagatan. Ha Villa liwat ako kumita hin Balyena. Sumanglad ini nga Balyena ha Quindot. Kasabot han mga tawo nga may umigbaw nga bato ha Quindot pero pag kadtoa, Balyena ngayan. Tungod kay waray pa man hadto ig-didire an pag dakop hit sugad hine nga mga klase, gin atado ine ha Villa. Pula ngayan (baga hin karne hit baka) an karne hine.<\/p>\n\n\n\n Nakada ha aton kadagatan an Tabangongo, Bangros, Ito-ito, Sap-sap,Lawayan,Mula-pula, Rahildahil,Tamban (dagko ngan gudti) Hasa-hasa, Uso-os, Pakul, Alibangbang nga maupay nga paksiw, Pagi, Tanguige, Pasayan, Masag og iba pa, sugad man an mga pangti-on nga damo liwat nga klase pareho han Bukawil, Piyong, Sisi, og iba pa. Libo-ok an usa nga pinakamaupay hine nga mga pangti-on labi na kun gin kikidyahan la. Makabibido la kay han urhi ko nga pag bisita ha Villa, hi kita na an napalit hin isda ha Catbalogan.<\/p>\n\n\n\n Dekada 1970: MARTIAL LAW<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u201cGulpe de gulat\u201d an nahinabo han aton nasyon han tinikangan hine nga decada. Baga hin umagi ha bug-os nga Pilipinas an lima nga Yolanda han ig declarar an Martial Law, September 21, 1972.<\/p>\n\n\n\n Nag mingaw an Pilipinas. Mga eskuwelahan tikang Elementary ngadto ha University nag serra. TV, radio ngan mga diyaryo kontrolado han gobyerno. An basic rights han mga tawo sugad han free speech gin podngan. Magyakan ka kontra gobyerno stockage han military an imo dadangatan. Damo nga mga kag-anak an nag ngoy-ngoy kay an ira anak gin purot han sundalo. Sugad man han iba nga mga kontra partido han gobyerno nga mga national politicians, presohan an nahimutangan.<\/p>\n\n\n\n Nautod an rakya ha Villa. Alas nueve han gab-i waray na tawo ha kakalsadahan kay may curfew man. May mga Villahanon nga ungod an pag ugop han katadungan han kada tagsa nga tawo an nag pabukid ngan gin kondenar an diktadura nga pan gobyernohan. May mga anak han aton bungto nga nag kawara tungod han pag kontra han bag-o nga Sistema. Ultimo an ira patay nga lawas waray na makabalik ha Villa.<\/p>\n\n\n\n Pag abre otro han mga eskuwelahan , nag pa Manila na ako. Waray na ako kasayuri han iba nga nanhitabo ha Villa sanglet kamo naman an pag estorya.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" By Ruben Gerardo Waray pa pantalan hine nga mga panahon. An amon parigu-an dida han kanda Man Binok. Ha kabutnga-an hit pantalan yana, damo na an mga kalusayan, dahunan ngan lato han hadto nga panahon. An high School, dida han atubang nira Man Binok. West Coast Academy an ngaran hine. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59],"tags":[],"class_list":["post-517","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-miscellaneous"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/517","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=517"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/517\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":518,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/517\/revisions\/518"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=517"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=517"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/villarealsamar.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=517"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}